News

Use this section to provide a description of your blog.

VINTER

Posted by Tove Hertzberg on

 

Fjellets 8 årstider

Vinter, desember - februar

Reinsflokken delar seg oftast etter at bukkane har felt geviret, i november - desember. Då held simlene og ungdyra mest saman, medan bukkane dreg ut for seg sjølve i mindre flokkar. No er det simlene som har gevir, og dei kan jaga vekk dei andre dyra for å finne den beste maten til seg og fosteret som skal vekse inne i dei.

 

Når reinen går saman i flokkar, er dei betre verna for rovdyr. Dei er også fleire til å grava fram maten i snøen, og fleire til å halde vakt. Reinen har svært god luktesans og brukar vinden for å kjenne framande luktar. Er det vanskelege vintrar, vil reinen dela seg opp i mindre flokkar.

 

Vinteren er ei utfordrande tid for reinen, sjølv om ingen dyr toler kulde og snø så godt som reinsdyr. Det er ingen andre hjortedyr som har så tykk pels med så mange, tynne ullhår. Dei isolerer så godt at snøen ikkje eingong tinar på bakken der reinsdyra har lege. Og så har reinen tre gonger så mange dekkhår som elg og hjort. Dei lange dekkhåra fangar lufta og tek av for vind og væte. Sjølv mulen er dekt av hår.

 

Klauvene er runde og ber godt i laus snø, nett som trugar. Reinsdyra brukar dei til å grava og hogge seg gjennom snø- og islaga. Dei har også eit syn som oppfattar ultrafiolett lys (UV-lys). Det gjer at dei ser godt i kvite landskap og kan sjå både terrenget og rovdyr betre.

 

Det vanskelegaste for reinen om vinteren er å finne nok mat. Den mest vanlege vinterføda er lav. Lav veks på rabbar og toppar der vinden blæs av det meste av snøen. Men dei et også lyng, visna gras, mose og knoppar av dvergbjørk der dei finn dette. Det kan vera vanskeleg å koma ned til lavet dersom det er mykje is og snø. Reinen grev seg gjennom snøen og lagar beitegroper. Dei runde, harde, spisse klauvene er gode å grava med, og dei kan hogge seg gjennom harde snø- og islag. Det er lettast å grava fram lav og lyng på fjellrabbane og høgdene der snøen har blåse av. Når dei grev, sparkar dei også laus mykje lav, og ein del av dette blir liggande bakanfor beitegropene. Desse lavrestane kan vera viktige for dyr som har låg status, og som ikkje får tak i gode beiteplassar sjølve.

 

Dei tøffaste vintrane for reinen er når det er mildt og mykje nedbør. Då vil det leggje seg eit tykt islag over marka, og det blir endå vanskelegare å grave fram maten. Dersom det i tillegg er mykje snø, er det langt ned til maten sjølv der det ikkje er is. Reinen kan lukte lav gjennom 60 cm med snø!

 

I slike vintrar er det enklast for reinen å nå ned til lav som veks på stein og berg. Men å gnage av lav frå steinane, slit veldig på tennene. Og å få nedslitne tenner er kritisk, for utan tenner er det vanskeleg å overleva. Reinen kan også trekkje ned i skogen for å eta lav av trestammer, og kanskje er det mindre is på marka der.

 

Det er difor viktig at reinen har stort nok område til å kunne finne det beste beitet om vinteren, og slik at dei ikkje blir uroa. Dersom reinen blir skremd, får han ikkje tid til å grava fram beitet og finne seg nok mat. Då må dei i staden bruke energi på å rømme frå farar.

 

I uvêr er det vanskeleg for reinen å grave groper. Ofte legg dyra seg ned og let snøen føykje over seg til dei verste byene er over. Nokre dyr står likevel nesten alltid fremst i flokken, med hovudet mot vinden og snøføykja. Etter ei stund går dei og legg seg bakarst i flokken der det er meir ly, og så er det nokre andre som tek fremste vakta. Slik skifter dei på gjennom uvêret. Det ser ut til at det alltid er nokon som er på vakt. Om vinteren brukar reinen omlag halvparten av tida på beiting, litt mindre på kvile og resten på å gå og til «sosiale aktivitetar».

 

Reinen vil vandre til områda der det er lettast å finne mat om vinteren. I spora av reinsflokken kan ein ofte sjå jerv, som også er på leiting etter mat. Eller ulv, dersom han er i området. Fjellrypa får også hjelp av reinen til å finne mat. Ho likar seg der reinen har vore fyrst og grave fram vegetasjonen.

 

Ønsker du å vita meir? Sjå her: Der reinen går er jorda freda

 

Read more

VINTER

Posted by Tove Hertzberg on

 

Fjellets 8 årstider

Vinter, desember - februar

Reinsflokken delar seg oftast etter at bukkane har felt geviret, i november - desember. Då held simlene og ungdyra mest saman, medan bukkane dreg ut for seg sjølve i mindre flokkar. No er det simlene som har gevir, og dei kan jaga vekk dei andre dyra for å finne den beste maten til seg og fosteret som skal vekse inne i dei.

 

Når reinen går saman i flokkar, er dei betre verna for rovdyr. Dei er også fleire til å grava fram maten i snøen, og fleire til å halde vakt. Reinen har svært god luktesans og brukar vinden for å kjenne framande luktar. Er det vanskelege vintrar, vil reinen dela seg opp i mindre flokkar.

 

Vinteren er ei utfordrande tid for reinen, sjølv om ingen dyr toler kulde og snø så godt som reinsdyr. Det er ingen andre hjortedyr som har så tykk pels med så mange, tynne ullhår. Dei isolerer så godt at snøen ikkje eingong tinar på bakken der reinsdyra har lege. Og så har reinen tre gonger så mange dekkhår som elg og hjort. Dei lange dekkhåra fangar lufta og tek av for vind og væte. Sjølv mulen er dekt av hår.

 

Klauvene er runde og ber godt i laus snø, nett som trugar. Reinsdyra brukar dei til å grava og hogge seg gjennom snø- og islaga. Dei har også eit syn som oppfattar ultrafiolett lys (UV-lys). Det gjer at dei ser godt i kvite landskap og kan sjå både terrenget og rovdyr betre.

 

Det vanskelegaste for reinen om vinteren er å finne nok mat. Den mest vanlege vinterføda er lav. Lav veks på rabbar og toppar der vinden blæs av det meste av snøen. Men dei et også lyng, visna gras, mose og knoppar av dvergbjørk der dei finn dette. Det kan vera vanskeleg å koma ned til lavet dersom det er mykje is og snø. Reinen grev seg gjennom snøen og lagar beitegroper. Dei runde, harde, spisse klauvene er gode å grava med, og dei kan hogge seg gjennom harde snø- og islag. Det er lettast å grava fram lav og lyng på fjellrabbane og høgdene der snøen har blåse av. Når dei grev, sparkar dei også laus mykje lav, og ein del av dette blir liggande bakanfor beitegropene. Desse lavrestane kan vera viktige for dyr som har låg status, og som ikkje får tak i gode beiteplassar sjølve.

 

Dei tøffaste vintrane for reinen er når det er mildt og mykje nedbør. Då vil det leggje seg eit tykt islag over marka, og det blir endå vanskelegare å grave fram maten. Dersom det i tillegg er mykje snø, er det langt ned til maten sjølv der det ikkje er is. Reinen kan lukte lav gjennom 60 cm med snø!

 

I slike vintrar er det enklast for reinen å nå ned til lav som veks på stein og berg. Men å gnage av lav frå steinane, slit veldig på tennene. Og å få nedslitne tenner er kritisk, for utan tenner er det vanskeleg å overleva. Reinen kan også trekkje ned i skogen for å eta lav av trestammer, og kanskje er det mindre is på marka der.

 

Det er difor viktig at reinen har stort nok område til å kunne finne det beste beitet om vinteren, og slik at dei ikkje blir uroa. Dersom reinen blir skremd, får han ikkje tid til å grava fram beitet og finne seg nok mat. Då må dei i staden bruke energi på å rømme frå farar.

 

I uvêr er det vanskeleg for reinen å grave groper. Ofte legg dyra seg ned og let snøen føykje over seg til dei verste byene er over. Nokre dyr står likevel nesten alltid fremst i flokken, med hovudet mot vinden og snøføykja. Etter ei stund går dei og legg seg bakarst i flokken der det er meir ly, og så er det nokre andre som tek fremste vakta. Slik skifter dei på gjennom uvêret. Det ser ut til at det alltid er nokon som er på vakt. Om vinteren brukar reinen omlag halvparten av tida på beiting, litt mindre på kvile og resten på å gå og til «sosiale aktivitetar».

 

Reinen vil vandre til områda der det er lettast å finne mat om vinteren. I spora av reinsflokken kan ein ofte sjå jerv, som også er på leiting etter mat. Eller ulv, dersom han er i området. Fjellrypa får også hjelp av reinen til å finne mat. Ho likar seg der reinen har vore fyrst og grave fram vegetasjonen.

 

Ønsker du å vita meir? Sjå her: Der reinen går er jorda freda

 

Read more


Reinen og jola

Posted by Tove Hertzberg on

Det er jol. Denne høgtida som har så lange tradisjonar, både som før-kristeleg midtvintersfeiring og i kristen tru.

 

Sjølve ordet jul kjem frå det norrøne ordet jól. Guden Odin hadde tilnamnet Jólnir, og mykje tyder på at han var midtpunktet for feiringa i norrøn tid kring vintersolkverv og midtvinterdagen, 21.desember og 12.januar.

 

Den kristne høgtida endra jól til feiringa av Jesu fødsel. På primstaven er det merkt av fleire merkedagar i denne tida. Tomasmesse, 21. desember, har symbola kors, sol og halvsol. Juledagen har symbol som drikkehorn, kors og krybbe, og trettandedagen 6. januar har merka kors og tre kroner. https://snl.no/primstav

 

I dag er jola fylt med symbol frå ulike kulturar. Englar, juletre, nissar, stjerner, og halmbukkar.

 

Og midt oppi dette har me reinsdyr. Korleis har det seg at reinsdyr er knytt opp til julenissen og julefeiringa?

 

Julenisse og reinsdyr vart bruka fyrste gong i ein kommersiell reklame for reinsdyrkjøt i USA på slutten av 1800-talet. Eit opptog av reinar med slede julenissar som delte ut gåver. Synet vekte begeistring, og styrkte den moderne amerikanske julemyta om med Santa Claus, Rudolf og reisa frå Nordpolen.

 

Men kven visste at reinen i opptoget var frå Finnmark, og at kvar rein vart leia av samar?

 

På slutten av 1800-talet flytta fleire samiske familiar frå indre Finnmark til Alaska med 500 rein. I Alaska skulle dei lære inuittane å drive reindrift. Eit norsk-amerikansk selskap skulle distribuere og selje reinskjøtet, og laga difor dette reklameopptoget. Det vart ein kjempesuksess, og showet vart vist i mange amerikanske byar, frå austkysten til vestkysten.

 

Les meir om denne interessante historien i villrein.no: https://www.villrein.no/aktuelt/rudolf-korleis-oppstod-myten.

 

Reinen og jola i heimlege fjell.

I Setesdalsheiane aust- og vesthei er det tilsaman omlag 5000 reinsdyr. I dag villrein, men også dei er etterkomarar etter tamrein. Både tamrein og villrein høyrer til same art og underart, rangifer tarandus tarandus; tundrarein.

I juletida førebur reinen seg til hardare dagar. Til veker og månadar med skiftande vèr. Frå regn til kulde. Frå djup snø til tykk is. Det er lenge att til våren og den fyrste grøne spira. Dei korte dagane går med til å finne beite. Vera i ro. Spare energi. Ikkje måtte rømme frå uroing.

 

Lat også reinen få ei fredeleg julehøgtid.

Read more

Reinen og jola

Posted by Tove Hertzberg on

Det er jol. Denne høgtida som har så lange tradisjonar, både som før-kristeleg midtvintersfeiring og i kristen tru.

 

Sjølve ordet jul kjem frå det norrøne ordet jól. Guden Odin hadde tilnamnet Jólnir, og mykje tyder på at han var midtpunktet for feiringa i norrøn tid kring vintersolkverv og midtvinterdagen, 21.desember og 12.januar.

 

Den kristne høgtida endra jól til feiringa av Jesu fødsel. På primstaven er det merkt av fleire merkedagar i denne tida. Tomasmesse, 21. desember, har symbola kors, sol og halvsol. Juledagen har symbol som drikkehorn, kors og krybbe, og trettandedagen 6. januar har merka kors og tre kroner. https://snl.no/primstav

 

I dag er jola fylt med symbol frå ulike kulturar. Englar, juletre, nissar, stjerner, og halmbukkar.

 

Og midt oppi dette har me reinsdyr. Korleis har det seg at reinsdyr er knytt opp til julenissen og julefeiringa?

 

Julenisse og reinsdyr vart bruka fyrste gong i ein kommersiell reklame for reinsdyrkjøt i USA på slutten av 1800-talet. Eit opptog av reinar med slede julenissar som delte ut gåver. Synet vekte begeistring, og styrkte den moderne amerikanske julemyta om med Santa Claus, Rudolf og reisa frå Nordpolen.

 

Men kven visste at reinen i opptoget var frå Finnmark, og at kvar rein vart leia av samar?

 

På slutten av 1800-talet flytta fleire samiske familiar frå indre Finnmark til Alaska med 500 rein. I Alaska skulle dei lære inuittane å drive reindrift. Eit norsk-amerikansk selskap skulle distribuere og selje reinskjøtet, og laga difor dette reklameopptoget. Det vart ein kjempesuksess, og showet vart vist i mange amerikanske byar, frå austkysten til vestkysten.

 

Les meir om denne interessante historien i villrein.no: https://www.villrein.no/aktuelt/rudolf-korleis-oppstod-myten.

 

Reinen og jola i heimlege fjell.

I Setesdalsheiane aust- og vesthei er det tilsaman omlag 5000 reinsdyr. I dag villrein, men også dei er etterkomarar etter tamrein. Både tamrein og villrein høyrer til same art og underart, rangifer tarandus tarandus; tundrarein.

I juletida førebur reinen seg til hardare dagar. Til veker og månadar med skiftande vèr. Frå regn til kulde. Frå djup snø til tykk is. Det er lenge att til våren og den fyrste grøne spira. Dei korte dagane går med til å finne beite. Vera i ro. Spare energi. Ikkje måtte rømme frå uroing.

 

Lat også reinen få ei fredeleg julehøgtid.

Read more


Solsnu

Posted by Tove Hertzberg on

I dag er det den kortaste dagen i året. Framover vert dagane lysare. Nesten umerkeleg, likevel så merkbart. Dagslyset varer lenger, solstrålane varmar meir. Litt og litt. Dag for dag. Kvart år.

 

10. april 2019 kl. 11.00 skriv forfattar Ragnhild Bjåen eit dikt. Ho er på fjellet, på Bjåen ved Hovden i Setesdal. På same tid, utan å vita om kvarandre, sit kunstnaren Tove Hertzberg ved havet i Lillesand og skriv også eit dikt. Båe dikta skildrar ei kopling til jorda. Her er dikta:

Ragnhild Bjåen:

Ser du regn
vis meg havet
Ser du vind
vis meg fjella
Ser du sol
vis meg uendelegheten
Du
gullglitrande stråle
for 200 millionar år vart du danna
molekyl i ein eksplosjon i kjernen for alt liv
200 millionar år tok det deg å nå overflata av den gule stjerna
og så
8 minutt
gjennom galaksar og univers
for nett no å treffe andlitet mitt.
Sende varme gjennom meg.
Setje soldryss på kinnet mitt.
Ein tiandel av eit sekund står tida stille i gullskin.
Ser du sol
vis meg uendelegheten.

 

Tove Hertzberg:

Det du ser, er deg.
Du er en del av alt.
Det du gjør mot henne,
gjør du mot deg selv.
Elsk henne, elsk deg selv.
Kjenn hennes varme, din varme.
Se hennes renhet, din renhet.
Kjenn hennes hjerteslag,
de slår i takt med dine.
Fordi dere er ett.
Blomstre med henne, leve med henne. Vare en del av alt.
Aldri la deg frykte fordi det er ikke hennes hensikt.
Bli med henne i kjærlighet.
Vær jorden.

 

Slik føregjeng samarbeidet mellom forfattar Ragnhild Bjåen og kunstnar Tove Hertzberg. Dei utfyller kvarandre, tenker same tankar og kjenner den same koplinga til jorda. Dei kjenner på sårbarheten i naturen og utfordringane som er aktuelle i denne tida me lever i. Deira ynskje er å inspirere born og vaksne til å verdsetje dei vakre fjella der reinsdyra bur.

For der reinen går er jorda freda.

 

Read more

Solsnu

Posted by Tove Hertzberg on

I dag er det den kortaste dagen i året. Framover vert dagane lysare. Nesten umerkeleg, likevel så merkbart. Dagslyset varer lenger, solstrålane varmar meir. Litt og litt. Dag for dag. Kvart år.

 

10. april 2019 kl. 11.00 skriv forfattar Ragnhild Bjåen eit dikt. Ho er på fjellet, på Bjåen ved Hovden i Setesdal. På same tid, utan å vita om kvarandre, sit kunstnaren Tove Hertzberg ved havet i Lillesand og skriv også eit dikt. Båe dikta skildrar ei kopling til jorda. Her er dikta:

Ragnhild Bjåen:

Ser du regn
vis meg havet
Ser du vind
vis meg fjella
Ser du sol
vis meg uendelegheten
Du
gullglitrande stråle
for 200 millionar år vart du danna
molekyl i ein eksplosjon i kjernen for alt liv
200 millionar år tok det deg å nå overflata av den gule stjerna
og så
8 minutt
gjennom galaksar og univers
for nett no å treffe andlitet mitt.
Sende varme gjennom meg.
Setje soldryss på kinnet mitt.
Ein tiandel av eit sekund står tida stille i gullskin.
Ser du sol
vis meg uendelegheten.

 

Tove Hertzberg:

Det du ser, er deg.
Du er en del av alt.
Det du gjør mot henne,
gjør du mot deg selv.
Elsk henne, elsk deg selv.
Kjenn hennes varme, din varme.
Se hennes renhet, din renhet.
Kjenn hennes hjerteslag,
de slår i takt med dine.
Fordi dere er ett.
Blomstre med henne, leve med henne. Vare en del av alt.
Aldri la deg frykte fordi det er ikke hennes hensikt.
Bli med henne i kjærlighet.
Vær jorden.

 

Slik føregjeng samarbeidet mellom forfattar Ragnhild Bjåen og kunstnar Tove Hertzberg. Dei utfyller kvarandre, tenker same tankar og kjenner den same koplinga til jorda. Dei kjenner på sårbarheten i naturen og utfordringane som er aktuelle i denne tida me lever i. Deira ynskje er å inspirere born og vaksne til å verdsetje dei vakre fjella der reinsdyra bur.

For der reinen går er jorda freda.

 

Read more


Den siste ulven

Posted by Tove Hertzberg on

Det var ei klar natt, for nøyaktig 122 år sidan.

 

I Bykleheiane hadde det herja ein hannulv i lengre tid. Fjellgardingane dreiv då med tamrein, og ulven fylgde etter reinsflokken. Tapet av rein var stort. Og denne ulven var både lur og uredd. Fleire gonger hadde Fjellgardingane vore etter han, men det gjekk ikkje anten å skremme han vekk eller å få taka livet av han.

 

 

Ein dag fylgde reinsgjetarane han heilt frå Bjåen til Haukeliseter. Då trudde dei at dei hadde jaga han langt nok, og at dei skulle vera kvitt han for ei stund. Heimatt gjekk dei i måneskinet, og gjetarane la seg til på Bjåen. Men alt på morgosida fòr ulven på nytt over Breivatn. Torbjørg var tidleg oppe, og såg han i måneljoset då ho gjekk i fjoset i femtida. Ho vekte gjetarane, som tok etter ulven. Reinsflokken gjekk på Vidmyr. Dei måtte prøve å nå han att før han kom inn i flokken. Men innan dei rakk å koma dit hadde ulven drepe 11 av dyra i flokken.

 

Det var difor vanskeleg å drive med tamrein desse åra. Dei måtte gjete dyra både dag og natt, vinter og sommar. Og ulven tyktest vera umogleg å få has på. Heilt til denne natta, 11. desember, haustvinteren 1898.

 

Det var fullmåne. Oppe på loftet hjå Tarjei Hovden, på garden Hovden, låg Knut Vatndalen og Såvi Bjåen. Med eitt såg dei ulven som kom ned frå lie. Han stoppa opp i tunet og sneik seg kring fjoset, han kjende nok lukten av husdyra. Knut hadde ladd børse og skaut ut glaset. Ulven vart treft, men klarte å springe ned mot tjønnane nedanfor garden. Der tok Knut og Såvi han att, og fekk slege han i hovudet med børsa. Slik enda soga om den siste ulven i Bykle.

 

Ulven vart stoppa ut og stod lenge på museet i Kristiansand, men kom attende til Bykle i 1992. I dag kan du sjå han på rådhuset i Bykle.

 

Soga er henta frå Bykle Kultursoge, og det er Juel Lund som har fortalt dette.

 

Om berre nokre få dagar gjev Bykle kommune ut ein ny bokserie med segner og soger frå fjellbygdene kring Setesdalsheiane. Her kan du lesa meir om ulven, og fleire andre spanande historiar.

 

 Ulvetuva og soga om Hovdenulven

Read more

Den siste ulven

Posted by Tove Hertzberg on

Det var ei klar natt, for nøyaktig 122 år sidan.

 

I Bykleheiane hadde det herja ein hannulv i lengre tid. Fjellgardingane dreiv då med tamrein, og ulven fylgde etter reinsflokken. Tapet av rein var stort. Og denne ulven var både lur og uredd. Fleire gonger hadde Fjellgardingane vore etter han, men det gjekk ikkje anten å skremme han vekk eller å få taka livet av han.

 

 

Ein dag fylgde reinsgjetarane han heilt frå Bjåen til Haukeliseter. Då trudde dei at dei hadde jaga han langt nok, og at dei skulle vera kvitt han for ei stund. Heimatt gjekk dei i måneskinet, og gjetarane la seg til på Bjåen. Men alt på morgosida fòr ulven på nytt over Breivatn. Torbjørg var tidleg oppe, og såg han i måneljoset då ho gjekk i fjoset i femtida. Ho vekte gjetarane, som tok etter ulven. Reinsflokken gjekk på Vidmyr. Dei måtte prøve å nå han att før han kom inn i flokken. Men innan dei rakk å koma dit hadde ulven drepe 11 av dyra i flokken.

 

Det var difor vanskeleg å drive med tamrein desse åra. Dei måtte gjete dyra både dag og natt, vinter og sommar. Og ulven tyktest vera umogleg å få has på. Heilt til denne natta, 11. desember, haustvinteren 1898.

 

Det var fullmåne. Oppe på loftet hjå Tarjei Hovden, på garden Hovden, låg Knut Vatndalen og Såvi Bjåen. Med eitt såg dei ulven som kom ned frå lie. Han stoppa opp i tunet og sneik seg kring fjoset, han kjende nok lukten av husdyra. Knut hadde ladd børse og skaut ut glaset. Ulven vart treft, men klarte å springe ned mot tjønnane nedanfor garden. Der tok Knut og Såvi han att, og fekk slege han i hovudet med børsa. Slik enda soga om den siste ulven i Bykle.

 

Ulven vart stoppa ut og stod lenge på museet i Kristiansand, men kom attende til Bykle i 1992. I dag kan du sjå han på rådhuset i Bykle.

 

Soga er henta frå Bykle Kultursoge, og det er Juel Lund som har fortalt dette.

 

Om berre nokre få dagar gjev Bykle kommune ut ein ny bokserie med segner og soger frå fjellbygdene kring Setesdalsheiane. Her kan du lesa meir om ulven, og fleire andre spanande historiar.

 

 Ulvetuva og soga om Hovdenulven

Read more


Segner og soger frå Setesdal

Posted by Tove Hertzberg on

Read more

Segner og soger frå Setesdal

Posted by Tove Hertzberg on